Новости

#һуғышҡатынҡыҙяҙмышында#Башҡортостанҡыҙы #война-в женских судьбах #конкурспубликаций# Гөлсара Килдина

Ауырлыҡтар рухын һындырмаған.
   -Беҙ Ҡыҙыл Өршәктә тыуҙыҡ. Ауылыбыҙ Өршәктең аръяғында урынлашҡайны. Уны аҙаҡтан Мораҙымға ҡуштылар. Ҡыҙыл Өршәктә башланғыс мәктәп бар ине. Төрлө йәштәге балаларҙы Булат ағай Ҡунафин уҡыта. Атайым Вәлийән Ғәббәс улы Смаков, ул ваҡытта ауыл советы рәйесе булып эшләй ине. Өс бала үҫтек – мин, Әмир, Камил. Ғаиләбеҙҙә балалар тыуып торған, үлеп торған. Элек ауырыу көслө ине бит. Бер туғандарҙан иҫән ҡалғандарынан бына беҙ өсәү инек, хәҙер бер үҙем генә ҡалдым, - тип Ғәмилә әбей тынып ҡала.
Тын да алмай тыңлап ултырған миңә һәм ейәнсәре Мәүсилә Исмәғил ҡыҙына уның һөйләгәндәренең барыһы ла мауыҡтырғыс кинофильм кадрҙары кеүек күҙ алдынан үтә лә үтә. Тик 93 йәшлек ағинәйҙең бала саҡ хәтирәләрен яңыртҡыһы килмәй, ахырыһы.
   -Атайым үпкә ауырыуы менән интекте. Ҡырымға дауаланырға ла барырға тейеш ине. Ошо ауырыуынан мандый алмай вафат булды. Һуғыш сығып китте. Миңә ул ваҡытта ун биш йәш. Аталары һуғышта йөрөгәндәргә колхоз әҙерәк он бирә. Беҙгә бер нәмә лә юҡ, сөнки атайым һуғышҡа тиклем үлгән. Аслыҡ. Йәй көнө ашаған төп аҙыҡ үлән булды инде ул ваҡытта. Һуғыш ваҡытында ла һалым йыйҙылар. Уларҙы түләй алмағас, инәйем һыйырҙы һатты. Һуғыш осоронда бар эш йәш-елкенсәк иңенә төштө. Баҫыу утайбыҙ, ундағы сүп!.. Сәнскеле үлән баҫа ине. Уны ҡулға бейәләй кейеп утайбыҙ, унан бесән ваҡыты етә. Уны сабабыҙ, йыябыҙ. Бар эш тә ҡул көсө менән башҡарыла ине. Ашау етмәй, эш ауыр, ни хәл генә йәшәлгәндер инде… Трактор янында эшсе булып йөрөнөк. Әлфинур апайығыҙҙың инәһе Гөлшат әбейегеҙ менән. Тырма таҙартабыҙ, һабан төрәндәренә сүп-сар йыйыла. Тракторға өҫтәп һала торған һыу әллә ҡайҙа тороп ҡала, биҙрәләп һыу ташыйбыҙ. Сабата, дымлы тупраҡҡа батып, бик тиҙ эшлектән сыға.
    Ураҡ ваҡытында ҡурмас ашап әҙерәк булһа ла тамаҡ туя ине. Шул наҡыҫ аҙыҡҡа ла: “Төҫ асылып ҡалды әҙерәк”, - тип ололар көлөшә ине. Баҫыуҙан көлтә ташыйбыҙ. Аттар етмәй, үгеҙ егәләр. Улары беҙҙе тыңлаймы инде. Тиҫкәрләнеп тик тора ла ҡуялар, йә яталар. Әйҙә торғоҙа алмай аптырайһың. Йә ҡапыл сабып сығып китә, тейәлгән көлтә – бер яҡҡа, беҙ икенсе яҡҡа ауып ятып ҡалабыҙ. Бурлаша, Йылалы яғында көлтә йыябыҙ. Бүреләр олой. Беҙ, йәш ҡыҙҙар, ҡурҡышып, эҫкерт башына менәбеҙ. Шул яҡҡа йәйәү барғанда ла был йыртҡыстар осрай торғайны.
Белогор яғында урман ҡырҡып яттыҡ. Ҡыш көнө. Ағастың төбөн көрәргә кәрәк. Төбө ерҙән биш сантимерҙан артыҡ ҡалырға тейеш түгел. Бүленгән диләнкәне ҡырҡып бөткәс, Аҡкүлдән йәйәү ҡайттыҡ. 1945 йылдың май башында Молотов өлкәһенә (хәҙерге Пермь крайы) ағас ҡырҡырға ебәргәйнеләр. Өфөлә Еңеү хәбәрен ишетеп, ауылға ҡайттыҡ та киттек. Элек ситкә колхоздан эшкә ебәрәләр ине бит. Ергәнгә тимер юлы һалыу эшенә ебәрҙеләр. Мораҙымдан Хәйбулла, Әсҡәт, Зөһрә һәм мин барҙыҡ. Һиҙиәт Ишембаев исемле кешеләрҙә фатирҙа торҙоҡ. Бик һәйбәт, яҡшы күңелле, изгелекле кешеләр ине. Ҡатыны – Мәрйәм, Миңлейәр, Люциә тигән балалары бәләкәй. Беҙҙе һәйбәт ҡаранылар. Ер ҡаҙыу эше күп, шпал һалабыҙ, уның өҫтөнә рельс һалалар. Тимер юлына ағас кәрәклектәндер инде – һал ҡыуҙыҡ. Ағастар бер-береһенең өҫтөнә өйөлә лә китә. Заторҙы ҡул менән таратабыҙ. Бик көс етмәҫтәйен трактор менән тарттыралар.
   -Өҫтөгөҙгә кейем-һалым биргәндәрҙер ул ? – тип һорайым. – Юҡ сабата инде. – Боҙло һыуҙа аяҡтарығыҙ еүешләнгәндер бит инде. – Еүешләнеү генә тиһеңме… Һүҙен дауам итмәйенсә, Ғәмилә әбей туҡтап ҡала. Аһ, был ҡатын-ҡыҙҙың сыҙамлығы, ғорур булыуы. 90 йәшлек ил инәһенең дә ауыҙынан әҙ генә зарланыу, үпкә һүҙе ишетелмәй. Әлеге яҙылған юлдар ҙа бер яҡлап – минең, икенсе яҡлап ейәнсәре Мәүсиләнең төпсөнөп һорашҡанына яуап ҡына. Үҙәккә үтеп өшөп-туңыуҙарҙың, ауыр эштең хәтирәһе булып хәҙер быуындары ҡабарып, төндәр буйы һыҙлаған аяҡ-ҡулдар ғына бар. Улары ла оҙаҡ ҡына тик ултырмай, ойой башлай. Ғәмилә әбей тороп, хәрәкәтләнеп ала.
    Бик күп эште башҡарған ҡулдар. Туғыҙ баланы аҡ биләүгә төргән, тупылдатып һөйгән ҡулдар. Уң ҡулының бармаҡтары ҡыйыш булып уңалған. Егерме дүрт йәшлек Ғәмиләнең артабанғы яҙмышын хәл итеүсе уң ҡул…
- 1950йыл. Тимер юл төҙөгәндә ошо уң ҡулыма шпал төштө. Һынған тип уйламайбыҙ. Ҡул тотош ҡулбаш менән һыҙлай. Быуынсыларға барып ҡараным, береһе һынғанын әйтте. Әмир килеп, тимер юлсылар балнисына һалып ҡайтты, шунда ятып сыҡтым. Ауылға ҡайттым, уң ҡул эшкә ярамай, ни һыйыр һауа алмайым.
   Ошо ваҡытта Мораҙымға 1908 йылғы Исхаҡ Ильясов ҡайтып төшә. Ул тормоштоң ҡағып-һуғыуын, яҙмыштың фажиғәле мәлдәрен башкөллө татыған, ул ваҡыттарҙың аяуһыҙлығын кисергән, юғалтыуҙар менән имәндәй сыныҡҡан ир уҙаманы була. Уның атаһы Әхмәтмәғәсүм хәлле йәшәй. Йылҡы, һарыҡ һаны ла байтаҡ була. Улдары Ибраһим(1904) менән Исмәғилде(1911) уҡытырға тырыша. Ибраһим Мәләш мәҙрәсәһендә уҡый. Ә эшкә уңған Исхаҡты, донъя көтөргә бөтмөр, тип төп нигеҙҙә ҡалдыра. Үҙе 1922 йылда аслыҡ менән бергә ҡоторған ваба ауырыуынан вафат була. Был ҡот осҡос ваҡиғаларҙан утыҙынсы йылдарҙа хәлләнгән ғаиләгә яҙмыш яңы һынауҙар әҙерләй.
     1933 йыл. Тотош илдә кулак элементарын бөтөрөү буйынса әүҙем эш алып барылған мәл. Хәҙер инде Төрөмбәт ауылы һылыуы Нәсихә менән ғаилә ҡорған, өс йәшлек Нурислам исемле улы булған, ошо арала ғаиләһенең тағы ла ишәйеүен көткән Исхаҡты ла урап үтмәй был ваҡиға. Билдәһеҙ яҙмыш үҙ ҡосағына ала Ильясовтарҙы.Ҡулдарына төйөнсөктәр тотоп, йөклө ҡатынын эйәртеп, улын етәкләгән Исхаҡ нимәләр кисерҙе икән тыуған ауылынан айырылғанда? Үпкәләүме әллә ризаһыҙлыҡ, әллә битарафлыҡ булдымы икән уның күңелендә? Көсләп йолҡоп алған ағастай хис иткәндер үҙен. Әммә киләсәктә шул тиклем дә ғәзиз Мораҙым ерендә тамыр ебәреп йәшәрен барыбер белгәндер ул.  
    Өфө янындағы махсус лагерҙа Исхаҡтың ҡатыны, улы, яңы ғына донъяға килгән ҡыҙы ла аслыҡтан үлә. Яҙмыш еле уны Ҡаҙағстан далаларына алып китә. Элемтәсе һөнәренә өйрәнеп, икһеҙ-сикһеҙ далала элемтәнең көйлө булыуын тәьмин итә. Километрҙарға һуҙылған араны йәйәү үтеү, әсе елдә бағаналарға менеп, сымдарҙы тикшереү талап ителә унан. Һуғыш осоронда бронь менән ҡалдыралар. Яңы ғаилә ҡора. Павлодар өлкәһенән булған рус милләтле ҡатындан балалары булмай. Өйлән, тик ҡатынды үҙ яғыңдан ал, тигән шарт ҡуя ҡатыны.
Тыуған ерҙән айырылғанға ун ете йыл.1950 йыл. Исхаҡ юлға сыға. Раевка станцияһына килеп төшә. Тыуған яҡтың һауаһын күкрәк тултырып һулаған Исхаҡтың йәшләнгән күҙҙәренә таныш йөҙ салынып ҡала. Ибраһим ағаһы колхоздан ылау менән иген тейәп килгән була…
     Димсе диңгеҙ кисә, тиҙәр бит. Ғәмиләне Исхаҡҡа димләйҙәр. “Ситкә алып китергә уның хатта документы ла бар, тип маҡтағандар”, - тип көлә Ғәмилә әбей. Шул тиклем сибәр, һөйкөмлө ҡыҙҙы бер күреүҙән оҡшата Исхаҡ. Никахтан һуң ғаилә йәнә Ҡаҙағстанға юллана.
   - Мәрйә ҡатыны менән бергә йәшәнек. Бик һәйбәт кеше ине. Бер йыл йәшәгәс, Башҡортостанға ҡайтырға булдыҡ. Мин киткәндә күҙе бөтөнләй күрмәй башлаған әсәйемде лә уйланыҡ. Сабыйыбыҙ тыуырға ла күп ҡалмағайны. Исмәғил Стәрлегә килеп еткәс тыуҙы.
    Иң өлкән улының вафаты яралаған йөрәк иҫтәлектәргә ҡушылып һулҡылдай. Йөҙөнән йылмайыу китмәгән, ихлас, алтмыш ике йәшен саҡ тултырған Исмәғил ағайҙы аяуһыҙ сир был донъяларҙан алып китә. Күпме генә ваҡыт үтһә лә, баш балаһының юҡлығын ҡабул итә алмаҫ инде әсә йөрәге.
    “Ул ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙар колхозда өҙлөкһөҙ эшләне. Сөгөлдөр бүлеп бирәләр ине. Уны беҙ ҙә барып күмәкләп уташабыҙ. Бар балсыҡ эше инәйемдәр ҡулынан үтте ул. Иртән бригадир йөрөп, кемдең ниндәй эшкә барырға тейешлеген әйтеп сыға. Ул килеп еткәнсе атайым менән инәйем йәһәтләп иртәнге сәйҙе эсә һала. Тауыҡ фермаларын һылайҙар, аҡлайҙар. Келәттәге эш тә элек ҡышҡы ҡәҙәр һуҙыла торғайны. Ҡышын ҡар тоторға ла йөрөйҙәр. Беҙ, балалар, өйҙә, бәләкәстәрҙе ҡарап торабыҙ, - тип һөйләй Рәүил ағай. –Миңә, ситкә сығып китеп эшлә, тиһәләр ҙә, барманым. Кеше Мораҙымды ташлап китәме инде, тыуған ер бит ул”.
     Ильясовтарҙың туғыҙ балаһы ла Мораҙымда төпләнгән. Улар үҙ донъяларын ҡороп, матур йәшәй.
   – Минең турала гәзиткә нимә генә яҙырһың икән? Штатлы эштә эшләмәнем, күп бала (алты ул, өс ҡыҙ) таптым. Шул балаларҙан әҙерәк бушаған арала эшкә барып килә инем, - тине Ғәмилә әбей. Уңған, эшләнем, тип әйтмәҫ, тигән боронғолар. Дөрөҫтөр. Туғыҙ баланы үҫтереү, уларҙы энәнән-ептән кейендермәһәләр ҙә, өҫтәрен тап-таҙа йөрөтөү, Һамайҙан көйәнтәләп һыу ташыу, көн аша мейестә ишле ғаилә өсөн икмәк бешереү, тома һуҡыр әсәһен ҡарауҙы көндәлек мәшәҡәттәр тип ҡабул итә. Әле лә төҫ ташламаған, сөм-ҡара күҙҙәре менән йылмайып баҡҡан ил инәһенең йөҙөнән башҡорт ҡатындарына ғына хас тыйнаҡлыҡ, ихласлыҡ бөркөлә. Әйтерһең дә, ул урман да ҡырҡмаған, һал ағыҙмаған, ауыр шпалдар күтәреп, юл да һалмаған. – Беҙ күргәнде бөтә ил күрҙе, ил кисерҙе бит, - ти Ғәмилә әбей. Тышҡы ҡиәфәте лә, күңел донъяһы ла күркәм булған Ғәмилә әбейгә ҡарап һоҡланамын, Алдымда бала сағын, йәшлеген дәһшәтле һуғыш йотҡан кешеләрҙең береһе. Хәҙер инде 24 ейән-ейәнсәрен, 30 бүлә-бүләсәрен яратып ултырған Ил инәһе.
    Әлеге тормошто ла, ауыр, тиеүселәр бар. Әммә бөгөнгө ауырлаҡтарҙы һуғыш осоро балалары, шул заманда йәшәгән халыҡ күргәндәр менән сағыштырып та булмай. Шуға күрә тормоштоң, ғүмерҙең һәр бер минутының ҡәҙерен белеп, бер-беребеҙҙе, кешеләрҙе, халыҡты яратып, иманлы булып, йылмайып, шатланып йәшәйек!
Гөлсара Килдина. Ауырғазы районы, Мораҙым ауылы.
Хәтирәләр Ғәзимә әбей һөйләгәндәренән яҙып алынған.

14.04.2020 г.

М. Бикәнәсова «Юғалған баласаҡ»

#Һуғышҡатынҡыҙяҙмышында#Башҡортостанкыҙы#Война-в женскихсудьбах#конкурспубликаций#МинираБиканасова
М. Бикәнәсова «Юғалған баласаҡ»
Әбейем Мининур Мөхәммәт ҡыҙы Резбаева 1925 йылдың 24 ноябрендә Ғафури районы Баҡраҡ ауылында тыуып үҫә. Һуғыш башланған осорҙа Еҙем-Ҡаран урта мәктәбе уҡыусыһы була. Тик уны тамамларға насип булмай уға, үҫмер килеш кенә ауырлыҡтарҙы еңергә тура килә. Атаһы һуғышҡа киткәс, әсәһенә өс туғанын ҡараша, колхоз эштәрендә ең һыҙғанып эшләй. Ә бер көндө уны Молотов ҡалаһына алып китәләр.

Был хикәйә әбейемдең хаҡында.
Юғалған баласаҡ
***
1942 йылдың яҙы. Ирей башлаған ҡар ер өҫтөн ала-ҡола яһаған. Юл буйлап 6-7 бала килә: өҫтәренә кейгән кейемдәре- алама бишмәттән ғибәрәт , аяҡтарында сабата, арҡаларына аҫҡан тоҡсайҙа уҡыу кәрәк-ярағы. Өшөгәнлектән танауҙарын мыш-мыш тартып, өнһөҙ генә атлай бирәләр.
-Уй асыҡтым! Әйҙә, баҫыуҙан борсаҡ эҙләйек, артабан атларлыҡ хәлем юҡ,- тине бәләкәй генә ҡаҡса малай.
-Ҡайтышлай ашарбыҙ, әлегә туң улар, төшкә табан иреп өҫкә сығалар,- тине 8 селә уҡыған Мининур.
-Һы, нисәүебеҙ шул арҡала харап булды лабаһа!
- Бына исмаһам атайҙар һуғыштан ҡайтҡас, икмәккә туйынасаҡбыҙ,- тип татлы хыялдарға бирелде Мининурҙың әхирәте Фәғилә.
Күрше ауылға барып етеп, мәктәпкә инделәр.Сабаталарын сисеп, һыуынырға өлгөрмәгән плитә өҫтөнә киптерергә теҙҙеләр. Туңған ҡара һауыттарын өрә-өрә йылытып парта өҫтөнә ҡуйҙылар.
Уҡытыусы апайҙары бөгөн бигерәк тә моңһоу күренә, әллә бер-бер хәл булдымы? Уның ире лә фронтта, ти.
Дәрес башланып ҡына тора ине, ауыл советы рәйесе хәрби кейемдәге ике ирҙе эйәртеп класҡа килеп инде.
-Фронттағы хәлдәр бик ауыр балалар, һеҙҙән дә ярҙам кәрәк,- тип башланы ул һүҙен.-Ҡорал яһар өсөн ике ҡыҙҙы Молотов ҡалаһына ебәрәбеҙ! Арағыҙҙан иң өлкәндәре – Мининур менән Фәғилә Ырыҫбаевалар барасаҡ!
- Улар ниндәй өлкән булһын, саҡ ун алтылары тулды,- тине уҡытыусы.
Уның һүҙен иғтибарға алмаҫҡа тырышып:
-Хәҙер ҡайтып йыйына тороғоҙ, артығыҙҙан алырға килерҙәр,- тип һүҙен тамамланы етәксе.
Балалар аптырашып бер-береһенә ҡарап ҡатып ҡалды, кемдер иларға етеште, кемдер ҡурҡыуҙан ағарған йөҙөн йәшерҙе.
Мининур менән Фәғиләне оҙатырға бәләкәй ауылдың йәше-ҡарты йыйылды. Әбейҙәр ҡыҙҙарҙы арҡаларынан һөйөп күҙ йәштәрен һөрттө.
-Бигерәк бәләкәйҙәр бит әле.
-Эй, был һуғыш, балаларыбыҙҙы ла аямай.
-Ниместәрҙе ҡырырға ҡорал яһарға баралар ти бит.
Район үҙәгендә урынлашҡан хәрби комиссариатта теркәгәс, ҡыҙҙарҙы тауар поезына ултыртып ҡорал заводына эшкә ебәрҙеләр.
***
Уларҙы оҙон баракка урынлаштырҙылар, бында егермеләп кеше йәшәй. Һыуыҡ, шыҡһыҙ бүлмәлә ағас һәндерәләр теҙелгән.
-Бына ошонда ятып-торор урынығыҙ, ә хәҙер эшкә!- тип бойорҙо бригадир ҡатын.
Заводҡа килеп ингәс Мининур менән Фәғилә үҙҙәре кеүек ҡыҙҙарҙы күреп эстән генә ҡыуанып ҡуйҙы. Нисек эшләргә, нимәне ҡайҙан алырға кәрәклеген аңлатты бригадир.
Көс еткеһеҙ тимер-томор күтәреп, һалҡын цехта таңдан төнгә тиклем эшләү хәлен алды йәш ҡыҙҙарҙың. Ҡаты, һалҡын тимер ҡулдарын ярҙы, аяҡтарына кейгән сабата төш ауыуға лысма һыу булды. Төшкө аш мәлендә йөҙ грамм икмәк менән сало киҫәге кесе телгә йоҡманы.
-Мин сусҡа майы ашамайым, мә, ал,- тип үҙ өлөшөн рус ҡыҙына бирҙе Мининур. Тегеһе лә буш итмәне- икмәк киҫәген бүлде.
Эштән арып ҡайтҡан ҡыҙҙар баш терәү менән йоҡоға талды. Бер төндө Мининур өҫтөндә нимәлер йөрөгәненә һиҫкәнеп уянып китеп, ҡурҡышынан ҡысҡырып ебәрҙе: 3-4 ҡомаҡ уның бишмәте аша тәненә инергә маташа.
Һикереп тороп ҡомаҡтарҙы төшөргәс ҡыҙ башҡа йоҡлай алманы. Шунда ғына ҡараңғыла бер көтөү ҡомаҡ йөрөгәнен шәйләп, ытырғанып ҡуйҙы.
Аслыҡ, яланғаслыҡ, ауыр шарттар ҡыҙҙарҙы тамам аяҡтан йыҡты. Сирлеләр һаны көндән-көн артты...
Ҡыҙҙар ҡулдарынан килгәнсе тырышып эшләне. Тиҙерәк һуғыш бөтһөн дә, тиҙерәк өйгә ҡайтаһы ине...
Йәй етте. Июль айының эҫе ҡояшынан барактар тынсыу булып ҡалды, ҡыҙҙар эштән һуң, төндә булһа ла, яҡындағы быуаға һыу ҡойонорға йөрөнө.
- Ишеттеңме әле, бер хәлһеҙ йығылған бисараны төндә ҡомаҡтар ашап бөткән, һөйәктәре генә тороп ҡалған, тип әйтәләр,- тине Фәғилә.
- Абау! Беҙҙе лә төндә кимереп ҡуйһалар,- тине Мининур ҡурҡып . - Мин әсәйемде, туғандарымды һағындым.
- Әйҙә, ҡасабыҙ!
- Нисек?- Мининурҙың күҙҙәрендә өмөт сатҡылары балҡыны ла, шунда уҡ һүнде. – Кит, поезд менән килгәнде йәйәү ҡайтып буламы?
- Ә беҙ бер ай ҡайтырбыҙ, урман аша, осрағандарҙан юлды һорашырбыҙ!
- Әйҙә һуң...
Улар шул уҡ төндә быуа аша урманға йүгерҙе. Күпме барғандарҙыр, билдәһеҙ, ҡуйы ағаслыҡҡа кергәс кенә туҡтап ҡалдылар.
-Хәҙер ҡайҙа барырға икән?
-Туп-тура!
Ҡапыл тирә-яҡ яҡтырып китте, дөбөр-шатыр күк күкрәп, ямғыр яуа башланы.
-Бына бит, Аллаһы Тәғәлә үҙе юл күрһәтә беҙгә,- тип шатланды Мининур. Мин сусҡа ите ашаманым шул, шуға ярата.
Ашауҙарын да, йоҡоларын да, арыуҙарын да онотҡан ҡыҙҙарҙы төн үҙ ҡосағына алды.
***
Мининур менән Фәғилә иреккә сыҡҡандарына үҙҙәре лә ышанып бөтә алмай әле. Йәйҙең аҙығы күп тигәндәй, еләк-емеш , ҡуян тубығы, йыуа ашап хәл йыйып атланы ла атланы улар.
Уйҙарында- тыуған йортҡа ҡайтып, әсәй, туғандарын күреү теләге. Барак тормошонан, заводтағы көс еткеһеҙ эштән, бригадирҙың аяуһыҙлығынан, көн һайын сирҙән, йә аслыҡтан йығылғандарҙы күреп ҡурҡҡан ҡыҙҙарға урмандан атлап килеү ожмахҡа тиң тойолдо.
-Әйҙә, уйнап алайыҡ! Мин йүгерәм, ә һин мине тот,- тине Мининур . Еләк ашап туйған әхирәттәрҙең күңеле күтәрелеп китте.
Улар бар донъяларын онотоп уйнарға тотондо. Атайҙары һуғышҡа китмәҫ элек ниндәй бәхетле булғандар икән: Тәпәреш күле буйында уйнап арып, Иҙелгә барып һыу кереүҙәр, муйыл, балан тиреп алып ҡайтыуҙар! Улар йыйған емеш-еләктән әсәйҙәрҙең телде йоторлоҡ бәлеш һалыуҙары...
Ҡыҙҙар йөҙҙәре алһыуланғансы уйнаны, шаярҙы. Әйтерһең дә, юғалған баласаҡтарын улар ошо аҡланда табып алған.
-Ут яҡҡандар ахыры, төтөн еҫе бында уҡ һиҙелә,- тине сос Фәғилә уйнауҙан туҡтап. - Әллә ит бешерәләр. Бәлки беҙгә лә эләгер, әйҙә эҙләп барайыҡ әле.
-Юҡ, тәүҙә урап ҡына барып ҡарайыҡ, кемдәр икән?- тине һәр ваҡыттағыса уяу Мининур.
Улар төтөн сыҡҡан яҡҡа ҡыуаҡтар араһынан шыуышып тигәндәй килделәр.
-Һин ошонда ҡал, мин яҡыныраҡ барып ҡарайым,- тине Фәғилә.
Бына усаҡта урғылып ит ҡайнай, уның эргәһендә сей һөйәк-һаяҡ, ит киҫәктәре ята, кеше-фәлән күренмәй.
-Айй! - ҡыҙ ҡысҡырып ебәреүҙән саҡ ауыҙын ҡаплап өлгөрҙө. Уҡшып китеүҙән тыйылып, әхирәтен етәкләп йән-фарманға йүгерергә тотондо.
- Ни булды?- тине Мининур көскә тын алып.
- Унда, унда, ҡаҙанда... кеше ите, ҡатын-ҡыҙҙыҡы, үҙем күрҙем,- тине ҡурҡыуҙан дерелдәгән Фәғилә.
Ошо хәлдән һуң ҡыҙҙар һағыраҡ та, абайыраҡ та булырға кәрәклеген аңланы.
Шулай бер аҙна самаһы атланы ҡыҙҙар. Бара торғас, бәләкәй генә ауыл күренде. Ярым емерек өйҙәр, ары- бире үтеп-һүтеп йөрөгән кешеләр, ярым яланғас бала-саға был ауылдың да башҡа меңләгән ауылдар ише һуғыш ҡорбаны икәненә дәлил.
Ҡыҙҙар өйҙән-өйгә йөрөп хәйер һорашты. Ике талсыбыҡтай ғына ҡыҙ баланы йәлләп миһырбанлы кешеләр икмәк киҫәге, картуф, йә ауыҙға эләрлек башҡа нимә һуҙҙы. Ҡайһы берҙәре хатта өйҙәрендә ҡунып сығырға рөхсәт итте.
-Берәүҙең – бер ғәзиз балаһылыр, әйҙәгеҙ, үтегеҙ,- тине оло ғына әбей үҙ телендә. Көршәктән алып туҫтаҡ төбөнә ҡатыҡ һалып бирҙе.- Ҡайҙан киләһегеҙ?
Ҡыҙҙар өндәшмәне.
***
Еп өҙөрлөк тә хәлдәре ҡалмаған Мининур менән Фәғилә бер ай тигәндә тыуған ауылдарына аяҡ баҫты. Ҡояш байып, нурҙары офоҡто ялмап алған , яңы һалынған бесән күбәләре туғайҙа теҙелеп киткән.
- Эй, ҡыҙыҡай, ҡайтып еттек бит әй,- тине Фәғилә.
Мининур әхирәтен ишетмәй, тыуған ауылын күреү шатлығы уны телһеҙ иткән...Улар кис еткәнен көтөп Иҙел ярындағы үләндә тәгәрәне.
-Әс-сәй! Апайым ҡайтҡан!- ҡустыһы тәҙрә аша күреп тә ҡалған икән.
Күлдәге өҙгөләнгән, сәстәре ҡатып башына уҡмашҡан, аяҡ-ҡулдары сыйылып ҡутырлаған Мининур әсәһе ҡосағына һыйынғас та, аңын юғалтты.
***
Бер көндө ауыл советы рәйесе килеп инде.
-Әҙәм ыстырамы! Өйҙә йоҡо һимертәһеңме, ҡасҡалаҡ, дезертир! Ҡайсан ҡайттың, күренмәй ятҡас та, кеше белмәй тиһеңме?
-Теүәл бер ай булды, саҡ аяҡҡа баҫтырҙым! Ҡарарлыҡ ере ҡалмағайны сабыйымдың,- тип сабыр ғына һөйләй башланы Мининурҙың әсәһе.- Зинһар, кире ебәрмәгеҙ инде, үтенеп һорайым!
- Нимә һөйләп тораһың? Кәнишне ебәрәбеҙ, тик был юлы заводҡа түгел, ә төрмәгә! Енәйәтсенең урыны шунда! – тип рәйес ҡаты баҫып өйҙән сығып китте.
Мининур менән Фәғиләне йәнә хәрби комиссариатҡа алып килделәр.
-Ояты ни тора! Нишләп ҡастығыҙ? Хәҙер башығыҙ төрмәлә серейәсәк бит!- тинеләр унда.
- Илдә һуғыш сығып, атайһыҙ ҡалған ас-яланғас балаларҙың ни ғәйебе бар?
- Заводтан ҡасҡанда уларҙың уйы политикала булған тиһегеҙме? Бала ғына бит әле улар!- тип, яҡлашыусылар ҙа булды араларынан.
Ҡыҙҙарҙың эшен ҡараусы хәрби начальник :
-Үҙем дә һеҙҙе бик йәлләйем,- тине етди тауыш менән. – Ләкин һуғыш бер кемде лә аямай. Атай-ағайҙарығыҙ фронтта, уларға фашистарҙы ҡырыр өсөн ҡорал кәрәк. Һеҙҙең хеҙмәтегеҙ баһалап бөткөһөҙ! Ауыр булһа ла түҙегеҙ, дошмандарҙы юҡ итмәһәк-улар ерҙәребеҙҙе баҫып алып, беҙҙе ҡол итәсәк,- тип ҡыҙҙарҙы оҙатты.
Мининур менән Фәғиләне йәнә баракка килтерҙеләр. Элекке таныш ҡыҙҙарҙың ҡайһы берҙәре йә сирҙән, йә аслыҡтан аяҡ һуҙған булып сыҡты.
Ямғырлы көҙ үтеп, һалҡын ҡыш етте. Үҙәккә үтәрлек һыуыҡ, ыжғыр бурандар ҡыҙҙар йәшәгән баракта йылы тотманы. Йөн ойоҡбаштар өҫтөнән кейгән сабата туҙҙы, уларҙың табанына картон, йә булмаһа таҡта киҫәге урап йөрөргә тура килде. Һыуыҡтан аяҡтар әрнене, ҡулдар өҙөлөп төшөр хәлгә етте.
Берҙән-бер көн Фәғилә эштән һуң бер ҙур төргәк тотоп ҡайтып керҙе.
- Әхирәт, беләһеңме, мин нимә таптым?- тине ул мут йылмайып.
- Нимә?
- Һарыҡ йөнө!
-Булмаҫ! Күрһәт!
Фәғилә төргәкте тағатып ебәрҙе. Ысынлап та унда ҡап-ҡара һарыҡ йөнө ята ине.
- Былай булғас йәшәйбеҙ! – тине лә Мининур эшкә кереште. Тиҙ генә ҡайҙандыр ағас ботағы табып алып килде, уны орсоҡҡа оҡшаш иттереп яһап, йөн иләй башламаһынмы! Башҡа ҡыҙҙар ҙа уның янына йыйылды. Мининурҙы бәләкәйҙән был һөнәргә өләсәһе өйрәткәйне.
- Өйрән балам, ҡыҙ кешегә һөнәр артыҡ булмай ул! Эшләүең минең өсөн булһа, өйрәнеүең- үҙең өсөн,- тип ҡабатларға ярата ине.
Эштән һуң, ҡыҙ ойоҡбаш бәйләргә әүәҫләнеп китте, хатта энәләрен дә үҙе яраштырҙы.
-Йөндө мин таптым, шуның өсөн иң тәүҙә миңә бәйләп бирәһең,- тине Фәғилә.
- Аҙаҡ миңә!
- Миңә лә...
Шулай итеп Мининур әхирәттәренә йөн ойоҡбаштар бәйләп бирҙе, улары үҙ сиратында икмәк, һабын биргеләне. Ошо һөнәре арҡаһында ҡыҙ аслыҡтан, өҙлөгөүҙән һаҡланды.
Ике йыл ғүмер үтеп китте. Ниҙәр генә күрмәне, ниҙәр генә кисермәне ҡыҙҙар был дәүерҙә. 1945 йылдың яҙы илебеҙгә Еңеү алып килде.
-Их, атайҙар ҡайттымы икән! Иҫән булһалар ғына ярар ине,- тине Фәғилә.
- Исмаһам, хат яҙыусы ла юҡ! Ана, башҡа ҡыҙҙар һирәкләп булһа ла өйҙәгеләрҙән хәбәр алып тора,- тип өҫтәне Мининур.
Күптәрҙе өйҙәренә ҡайтарып ебәрҙеләр. Яҙ ҙа, йәй ҙә үтеп китте, тик Мининур менән Фәғилә гена эшләп йөрөй бирҙе.
-Теге ваҡыт ҡасҡан өсөн тоталар инде беҙҙе, - тине Фәғилә уфтанып.
-Бәлки беҙҙе үлгән тип уйлап, өйҙә көтмәйҙәрҙер...- Мининурҙың тауышы иламһырап ишетелде.
Бер көндө төшкө ял мәлендә цехҡа Фәғилә йүгереп килеп инде.
-Һөйөнсө, бейе!- тип ҡысҡырып ебәрҙе ул әхирәтенә шатлыҡлы тауыш менән.
- Ни булды?
- Атайың алырға килгән! Ҡапҡа янында һине көтә.
Мининурҙың күҙҙәренән йәш бәреп сыҡты. Ул урамға атылды. Завод ҡапҡаһына еткәс, хәрби кейемдәге кешене күреп туҡтап ҡалды.
-Ҡыҙым!
Мининур аптырап ҡарап тора бирҙе.
Тәүҙә танымай аҙапланды,дүрт йыл эсендә атаһы ныҡ үҙгәреп киткән икән дәһә!
-Атай!
Осрашыу шатлығынан икеһенең дә күҙҙәрендә йәш, күңелдәрендә һағыш, йөрәктәрендә киләсәккә яҡты өмөт ине.
( М. Бикәнәсова)

                                                                                                                                               14.04.2020 г.

«ВОЙНА – В ЖЕНСКИХ СУДЬБАХ»

   Журнал «Башкортостан кызы» совместно с Союзом женщин республики объявил конкурс публикаций «Война – в женских судьбах», посвященный 75-летию Великой Победы. Его первый этап проводится женсоветами районов и городов. Из каждого района и города на второй этап отбираются три самые содержательные публикации, которые будут представлены на рассмотрение жюри при редакции «Башкортостан кызы» (эл. адрес: Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра.).

   Лучшие материалы будут опубликованы на сайте, в социальных сетях, на страницах журнала. Работы принимаются до конца апреля, подведение итогов – в июне. Победителей ждут памятные подарки!

   Вспомним подвиг женщин, которые наряду с мужчинами сражались на передовой, ковали Победу в тылу, вспомним их безграничную верность, самозабвенную любовь и то, что им пришлось выстрадать в военное лихолетье – пусть память о них в ваших публикациях!

Библионочь 2020

 

 

Уважаемые читатели, в связи с неблагоприятной эпидемиологической обстановкой ежегодная Всероссийская акция «Библионочь - 2020» пройдёт 25 апреля с 20:00 до 21:00 ч. в онлайн режиме. 
#самоизоляция#сидимдомаспользой#Библионочь2020#онлайн

14.04.2020

Добровольцы

 

 Работники центральной районной библиотеки из числа добровольцев - работников культуры, ежедневно проходят улицы с. Толбазы с профилактической беседой за соблюдением режима самоизоляции и борьбы с распространением коронавирусной инфекции.
#стопкоронавирус#сидимдома #Аургазысамоизоляция

14.04.2020

Подкатегории